بارش شهابی چیست و چه زمانی اتفاق می‌افتد؟

بارش شهابی رویدادی علمی است که بارها در طول سال رخ می‌دهد. این پدیده در چرخش زمین به دور خورشید و بر اثر برخورد توده‌های فضایی با جو زمین اتفاق می‌افتد. بسیاری از پدیده‌های علم نجوم مانند کسوف و خسوف برای گردشگران و عموم مردم جذاب هستند؛ اما بارش شهابی یکی از زیباترین رخدادهای علم نجوم است و علاقه‌مندان به این رویداد می‌توانند با چشم غیر مسلح آن را ببینند.

برای تماشای بارش شهابی به ابزار خاصی ندارید و انتخاب مکان مناسب کافی است. با آگاهی از چگونگی این رویداد و کسب اطلاعات لازم برای رصد این پدیده، امکان لذت بردن از تماشای آسمانی پر از شهاب نورانی را خواهید داشت. در این مقاله ما اطلاعات مناسبی از بارش شهابی و مکان مناسب رصد آن به شما ارائه می‌‌کنیم. با ما همراه شوید.

آنچه می‌خواهید درباره بارش شهابی بدانید:

حتما نام شهاب آسمانی بارها به گوش شما خورده است یا شاید در داستان‌های تخیلی نامی از آن‌ را شنیده باشید. شهاب‌ها بقایای برخورد توده‌ ذرات موجود در فضا با جو زمین هستند. این برخورد در طول گردش زمین به دور خورشید اتفاق می‌افتد و به‌محض تماس این توده‌ها با جو زمین، آن‌ها می‌سوزند. از توده ذرات معلق در فضا با نام شهاب‌واره و درخشش پس از سوختن آن‌ها با نام شهاب یاد می‌شود.

شهاب‌واره‌ها در بیشتر موارد برخورد با جو زمین، جز رد نور از خود چیزی به جا نمی‌گذارند؛ اما در موارد معدود و برخورد شهاب‌واره‌های بزرگ، بخش‌هایی از آن‌ها جدا می‌شوند و پس از عبور از جو، به سطح زمین می‌رسند. شهاب‌واره‌ها بقایای ستاره‌های دنباله‌دار از بین رفته یا سیاره‌های کوچک هستند و برخورد تعداد زیادی از این توده‌ها با جو زمین، بارانی از نور در کهکشان ایجاد می‌کند که این پدیده را بارش شهابی می‌نامند.

در زمان وقوع بارش شهابی آنچه روی زمین دیده می‌شود، در واقع رد باقی مانده از سوختن شهاب‌واره‌ها است. نمونه‌هایی از برخورد شهاب‌سنگ‌ها با زمین در ایران نیز اتفاق افتاده است. در موزه کاخ نیاوران و گنبد مینا در پارک آب و آتش، شهاب سنگ‌هایی نگهداری می‌شوند که در بخش‌های مختلف کشور ما به زمین برخورد کرده‌اند. بازدید از این شهاب‌سنگ‌ها برای علاقه‌مندان به علم نجوم جالب‌توجه خواهد بود.

شدت و تعداد بارش‌های شهابی در یک ساعت را با پارامتر ZHR نشان می‌دهند. محققان در سال‌های اخیر دنباله‌دارهای ۴,۰۰۰ ساله را منشا اصلی وقوع بارش‌های شهابی شناسایی کرده‌اند. بقایای این ذرات در مدارهای اطراف زمین در بازه‌های زمانی مشخص توجه کارشناسان را به خود جلب کرده است و بررسی‌های دانشمندان نتایج جالب‌توجهی ارائه می‌کنند. برخی آثار به جا مانده در مدارهای اطرف زمین بسیار کم سو و برخی شفاف و کاملا قابل تشخیص هستند.

دنباله‌دارها، گلوله‌های سرد و برفی در کیهان هستند که گاهی بزرگی آن‌ها به‌اندازه یک شهر کوچک است. این ذرات بزرگ هسته دارند و از گازهای منجمد، سنگ و گردوغبار تشکیل شده‌اند. این توده‌ها به‌صورت دوره‌ای و غیردوره‌ای در مدارهای سهمی و بیضی شکل به دور خورشید می‌گردند. عمر دوره‌ای‌ها بیش از ۲۰۰ سال است و عمر توده‌های غیردوره‌ای از ۲۰ تا ۲۰۰ سال افزایش می‌یابد.

بارش‌های شهابی در زمان‌های مختلفی از سال اتفاق می‌افتند و در صورت صافی و پاکیزگی هوا و نبود آلودگی‌های نوری، شانس تماشای این پدیده‌ها وجود دارد؛ اما ماه‌های آذر و مرداد بهترین زمان برای تماشای بارش‌های شهابی هستند. این پدیده در نواحی مختلفی از آسمان رخ می‌دهد و مرکز وقوع آن را کانون بارش می‌نامند. جهت حرکت شهاب‌ها متغیر است؛ اما امتداد مسیر آن‌ها به کانون بارش شهابی ختم می‌شود.

بهترین راه برای مطالعه بر بارش‌‌های شهابی به‌صورت گروهی است؛ زیرا امکان رصد بخش‌های بیشتری از آسمان وجود دارد. در سال‌های اخیر محققان در سراسر دنیا به‌صورت مشترک در زمینه ماهیت‌شناسی و تاریخچه بارش‌های شهابی، برای دسترسی به الگوی مشخص بارش تحقیق کرده‌اند و نتیجه رصدهای گروهی را در اختیار جهان قرار می‌دهند تا به نتایجی قابل استناد برسند.

بر اساس تحقیق کارشناسان، برخی بارش‌های شهابی با شدت بالا به مرور زمان به شهاب‌های کوچک و کوچک‌تر تقسیم می‌شوند و دوباره به مدار زمین باز می‌گردند. قدیمی‌ترین بارش‌های شهابی، پراکنده‌ترین آن‌ها هستند و از شهاب‌های کوچک تشکیل می‌شوند. اگر این پدیده در روزهای پایانی ماه‌های قمری اتفاق بیفتد، به‌دلیل تاریکی آسمان در نبود ماه وضوح بیشتری خواهد داشت. معروف‌ترین بارش‌های شهاب به دو دسته برساووشی و جوزایی تقسیم می‌شوند که در ادامه به معرفی آن‌ها خواهیم پرداخت.

شهاب‌واره‌هایی که در در برخورد با مدار زمین می‌سوزند، ماهیت‌های متفاوتی دارند. بارش شهابی برساووشی از سوختن ذرات باقی مانده از دنباله‌دارها است. ستاره دنباله‌دار «سویفت تاتل» منشا شکل‌گیری این پدیده به شمار می‌رود. بارش‌های کیهانی برساووشی در ایران در فصل تابستان اتفاق می‌افتند.

کانون بارش در بارش‌های برساووشی، صور فلکی برساوش است و شهاب‌ها در آسمان دور این مدار مشترک می‌چرخند و در نهایت به این کانون می‌رسند. به همین دلیل از این بارش‌ها با نام بارش شهابی برساووشی یاد می‌کنند. در صورت صاف بودن آسمان و پاکیزگی نوری محیط، در این پدیده امکان تماشای ۶۰ تا ۷۰ شهاب در هر ساعت وجود دارد. ذرات دنباله‌دار سویفت تاتل گرچه بسیار کوچک هستند، امکان مشاهده این رویداد با چشم غیر مسلح نیز وجود دارد.

بارش شهابی جوزایی نوعی دیگر از رویدادهای بارش شهابی هستند که در آن‌ها منشا ذرات برخورد کننده با جو زمین بقایایی از یک سیارک هستند. برخلاف ستاره‌های دنباله‌دار، این سیارک دنباله‌داری خاموش است که تاکنون دانشمندان نتوانسته‌اند اطلاعات زیادی از ماهیت و چگونگی سوختن ذرات آن به دست بیاورند.

با توجه به رخداد بارش شهابی جوزایی در فصل سرد و احتمال بالای ابری بودن آسمان، بعضی شب‌ها تنها شهاب‌های پرنور دیده می‌شوند؛ اما شدت بارش شهابی جوزایی بالا است و اگر در محلی مناسب قرار بگیرید، امکان تماشای ۱۰۰ شهاب در هر ساعت را خواهید داشت. از این رویداد با عنوان آخرین پدیده نجومی سال یاد می‌شود.

بارش شهابی برساوشی:‌ بارش شهابی برساوشی یکی از معروف‌ترین و پرطرفدارترین بارش‌های شهابی سالانه است که هر سال در میانه تابستان رخ می‌دهد. این بارش در سال ۱۴۰۵ از مرداد آغاز می‌شود و تا اوایل شهریور ادامه خواهد داشت. اوج بارش برساوشی در بامداد ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ (۱۳ آگوست ۲۰۲۶) اتفاق می‌افتد و در شرایط مناسب می‌توان ده‌ها شهاب را در طول یک ساعت مشاهده کرد.

بارش شهابی برساوشی ۱۴۰۵ را کجا تماشا کنیم؟ بهترین مکان‌های رصد در ایران

بهترین مکان‌های ایران برای تماشای بارش شهابی برساوشی ۱۴۰۵ را بشناسید؛ از کویرهای تاریک تا ارتفاعات، همراه با نکات انتخاب محل مناسب برای رصد.

نیلوفر آهنگران

مطالعه '10

منشأ این بارش، بقایای دنباله‌دار ۱۰۹P/Swift–Tuttle است که هنگام عبور زمین از مسیر ذرات باقی‌مانده آن، وارد جو می‌شوند و ردهای نورانی زیبایی در آسمان ایجاد می‌کنند. در سال ۱۴۰۵ شرایط رصد این بارش مناسب خواهد بود؛ زیرا نور ماه مزاحمت زیادی برای مشاهده شهاب‌های کم‌نور ایجاد نمی‌کند.

بارش شهابی جباری:‌ اوج بارش جباری در سال ۱۴۰۵ در اواخر مهرماه خواهد بود. تعداد شهاب‌های این بارش نسبت به بارش‌های پرقدرتی مانند برساوشی و جوزایی کمتر است؛ اما به‌دلیل امکان مشاهده شهاب‌های درخشان و عبور آن‌ها از منطقه‌ای شناخته‌شده در آسمان، همچنان مورد توجه علاقه‌مندان نجوم قرار دارد. اوج بارش شهابی جباری امسال در ۳۰ مهر تا ۱ آبان ۱۴۰۵ (۲۱ تا ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶) رخ می‌دهد.

بارش شهابی جوزایی: اوج بارش جوزایی در سال ۱۴۰۵ در شب‌های ۲۲ و ۲۳ آذر رخ خواهد داد و در شرایط ایده‌آل امکان مشاهده تعداد زیادی شهاب وجود دارد. با توجه به فعالیت بالای این بارش، یکی از بهترین فرصت‌های سال برای علاقه‌مندان به تماشای آسمان شب محسوب می‌شود.

بارش شهابی کوادرانتی: یکی از بارش‌های شهابی سالانه مناسب با ۱۱۱ شهاب در ساعت است که در دی‌ماه رخ خواهد داد.

ابرماه: در سال ۱۴۰۵ علاقه‌مندان به آسمان شب می‌توانند چند ابرماه را مشاهده کنند. مهم‌ترین ابرماه‌های این سال در ۳ آذر ۱۴۰۵ (۲۴ نوامبر ۲۰۲۶) و ۳ دی ۱۴۰۵ (۲۴ دسامبر ۲۰۲۶) رخ می‌دهند. ابرماه آذر و دی از بهترین فرصت‌های سال برای عکاسی از ماه کامل به شمار می‌روند و در صورت صاف بودن آسمان، می‌توان آن‌ها را از نقاط مختلف ایران مشاهده کرد.

بارش شهابی اسدی (Leonids): اوج این رویداد آسمانی در آبان ۱۴۰۵ (۱۷ نوامبر ۲۰۲۶) است.

علاقه‌مندان به رویدادهای نجوم و ستاره شناسی برای تماشای بارش‌های شهابی با توجه به تقویم نجومی هر سال به مناطق مناسب می‌روند. بهترین مکان برای رصد بارش شهابی منطقه‌هایی با میدان دید وسیع و آلودگی نوری محدود هستند. مناطق کوهستانی و شهرهای با ساختمان‌های بلند مناسب برای رصد بارش‌های شهابی نیستند و در این نواحی برای تماشای این پدیده باید به بلندترین نقاط بروید.

هرچه آسمان تاریک‌تر باشد و آلودگی‌های نوری کمتری به چشم بخورد نیز بارش شهابی را با کیفیت بیشتر خواهید دید. در سال‌هایی که زمان وقوع بار‌ش‌ها با اواخر ماه‌های قمری مصادف می‌شوند، به‌دلیل تاریکی آسمان، بارش شهابی را به وضوح می‌توان دید.

کاروانسرای قصر بهرام و کاروانسرای شاه عباسی ده نمک در نزدیکی گرمسار، ایستگاه هفت تله کابین توچال، منطقه شهمیرزاد و خانقاه علاالدوله در سمنان، پایگاه نجوم دامغان، منطقه حفاظت‌شده خارتوران در نزدیکی شاهرود، کویر مصر در نزدیکی خور و بیابانک، منطقه نیاسر در نزدیکی کاشان، کویر مرنجاب اصفهان، کویر متین آباد در نزدیکی نطنز، پارک ملی گنو در بندر عباس و دو مورد از رصدخانه های ایران، رصدخانه شیراز و رصدخانه ابن صلاح همدانی در همدان، از مناطق مناسب برای رصد بارش شهابی هستند.

اگر برای رصد بارش شهابی به مناطق کویری سفر می‌کنید، لباس گرم را فراموش نکنید. بارش شهابی برساووشی در فصل تابستان رخ می‌دهد و تنها یک لباس اضافه برای سرمای احتمالی شب کویر کافی است؛ اما بارش شهابی جوزایی در سردترین روزهای فصل پاییز اتفاق می‌افتد و هوای کویر در این زمان بسیار سرد و پر سوز است؛ پس لباس‌های گرم و مناسب بپوشید.

برای تماشای آسمان در کویر زیرانداز کوچکی همراه داشته باشید. دوربین و عینک مناسب نیز به رصد بهتر بارش شهابی کمک می‌کنند، اما اگر این وسایل را در اختیار ندارید یک ورقه طلق نازک قرمز رنگ تهیه کنید و به هیچ عنوان از چراغ قوه با نور سفید استفاده نکنید. نور قرمز به‌دلیل طول موج بلندتر، حساسیت چشم به تاریکی را کمتر مختل می‌کند و برای شب مناسب‌تر است.

برای پیاده روی شبانه در کویر نیز کفش مناسب بپوشید تا از گزش حشرات و خزندگان در امان باشید. در سفرهای گروهی ابزار و وسایل پیشرفته‌ای مانند دوربین‌های حرفه‌ای در اختیار راهنما و کارشناسان گروه قرار دارد که امکان استفاده از آن‌ها برای سایر همراهان نیز وجود دارد. دوربین‌های عکاسی با کیفیت بالا امکان ثبت زیباترین تصاویر از آسمان شهاب باران را دارند.

در این مقاله به معرفی پدیده بارش شهابی و انواع مختلف آن پرداختیم. شما نیز تجربه‌های خود در سفرهای نجومی از رصد آسمان در شب‌های شهاب باران را با ما و دیگر کاربران کجارو در میان بگذارید تا ما نیز از آن‌ها بهره‌مند شویم.